Sahadan · Vaka 06

Yaw Yatağı Aşınması — Gres Tahliyesindeki Metal

Bu vakanın diğerlerinden farkı şu: ortada bir alarm yoktu. Türbin çalışıyordu, SCADA temizdi, kimse bir şikâyette bulunmamıştı. Arızayı rutin bir gresleme işi sırasında, tahliye olan eski gresin rengine bakarken yakaladık. Enercon E92, planlı yıllık bakım.

Belirti

• Alarm: Yok. Türbin normal üretimde.
• İlk işaret: Gresleme sırasında tahliye olan eski gresin bir kısmı koyu gri ve metalik parıltılı. Diğer noktalardan çıkan gres ise normal renkte.
• Yaw motor akımı: SCADA'da ortalama değer normal sınırlarda, ancak tepe değerlerde son aylarda hafif artış var.
• Ses: Yaw hareketi sırasında belirli bir konumdan geçerken duyulabilir bir sürtünme sesi.

İlk Değerlendirme

Grестe metal görmek tek başına panik sebebi değildir; yeni bir yatakta rodaj döneminde de bir miktar metal çıkar. Burada dikkat çeken şey metalin varlığı değil, dağılımıydı. Halka yatağın bütün gresleme noktalarından metal çıksaydı bu yaygın bir yaşlanma olurdu. Sadece bazı noktalardan çıkması, hasarın yatağın tamamında değil belirli bir bölgesinde olduğunu söylüyordu.

Bir halka yatakta hasarın tek bölgede toplanmasının iki klasik nedeni vardır: ya o bölge orantısız yük görüyordur, ya da o bölge yeterince yağlanmıyordur. İkincisi çok daha sık karşılaşılandır ve nedeni neredeyse her zaman aynıdır — beslemeyi yapan yağlama hattının tıkanması.

Adım Adım Teşhis

1. Tahliye gresini nokta nokta ayrı ayrı topladım. Hepsini tek kaba almak vakayı öldürürdü. Her gresleme noktasından çıkan gresi ayrı ayrı, numarasıyla birlikte kaydettim. Bu, sonraki her adımın dayanağı oldu.
2. Her numuneyi beyaz bir yüzeye yayıp inceledim. Basit ama etkili: ince bir tabaka hâlinde yayılan gresin içindeki metal parçacıkları çıplak gözle görünür hale gelir. Mıknatısla da kontrol ettim — parçacıkların manyetik olması yatak çeliği kaynaklı olduğunu destekliyordu.
3. Sektör haritası çıkardım. Hangi noktadan ne kadar metal çıktığını yatağın çevresi üzerinde işaretledim. Desen nettir: metal, birbirine komşu üç gresleme noktasında yoğunlaşmış, kalan noktalarda yok denecek kadar azdı. Yani hasar yatağın yaklaşık dörtte birlik bir yayında toplanmıştı.
4. Otomatik yağlama sistemini kontrol ettim. Pompa çalışıyordu, hazne doluydu — ilk bakışta sorun yok. Ama dağıtıcıdan çıkan hatları tek tek takip edince, metal çıkan bölgeyi besleyen hattın bağlantı noktasında sertleşmiş gres tıkacı buldum.
5. Hattı sökerek doğruladım. Pompa çalışırken diğer hatlardan gres geliyordu, tıkalı hattan gelmiyordu. Teşhis bu adımda kesinleşti: o sektör bir süredir besleniyor değildi.
6. Ring dişli boşluğunu ölçtüm. Aşınmanın yatağa mı yoksa dişliye mi yayıldığını anlamak için. Dişli boşluğu üretici toleransı içindeydi — iyi haberdi, hasar henüz dişliye geçmemişti.
7. Yaw hareketini gözleyerek sesin konumunu tespit ettim. Sürtünme sesi, tam olarak metal çıkan sektörden geçerken duyuluyordu. Üç bağımsız kanıt — gres, yağlama hattı, ses — aynı bölgeyi gösteriyordu.

Kök Neden

Otomatik yağlama hattındaki bir tıkanma, halka yatağın bir sektörünü gres beslemesinden mahrum bırakmıştı. O bölge kuru çalışmaya başlamış, yuvarlanma yüzeyinde aşınma ve hafif çizilme oluşmuştu. Çıkan metal parçacıkları da aşınmayı hızlandıran ikinci bir etken hâline gelmişti — aşınma kendi kendini besleyen bir döngüye girmişti.

Hasarın ne kadar sürede oluştuğunu kesin söylemek mümkün değil, ama gresin sertleşme derecesi ve aşınmanın seviyesi bunun aylar mertebesinde bir süreç olduğunu gösteriyordu. Alarm üretmemesinin sebebi basit: yaw motoru artan sürtünmeyi bir süre daha fazla akım çekerek karşılayabiliyor ve bu artış alarm eşiğine ulaşmıyor.

Çözüm

1. Yağlama hattının açılması (2 saat): Tıkalı hat söküldü, temizlendi, bağlantı elemanı değiştirildi. Pompa çalıştırılarak her hattan gres geldiği tek tek doğrulandı.
2. Yatağın yoğun greslenmesi (3 saat): Aç kalan sektör, eski gres ve metal parçacıkları dışarı çıkana kadar kademeli olarak greslendi. Tahliye gresi temiz renge dönene kadar devam edildi.
3. Kısa aralıklı takip (3 ay): Normalde yıllık olan gres kontrolü, bu türbin için üç aylık yapıldı. Amaç, metal çıkışının azalıp azalmadığını görmekti.
4. İzleme sonucu: İkinci kontrolde metal miktarı belirgin azalmıştı, üçüncüde normal seviyedeydi. Aşınma durmuştu. Yatak değişimi gerekmedi.

Gres Tahliyesinde Ne Aranır?

Önleyici Bakım

• Tahliye gresini ayrı ayrı toplayın. Bu vakanın tamamı bu tek alışkanlığa dayanıyor. Hepsini tek kaba alırsanız desen kaybolur ve elinizde sadece "biraz metal var" kalır.
• Sektör haritası tutun. Hangi noktadan ne çıktığını yatağın çevresi üzerinde işaretleyin ve kaydı saklayın. Bir sonraki bakımda karşılaştırma yapabilmek, tek seferlik gözlemden kat kat değerlidir.
• Otomatik yağlamayı "pompa çalışıyor" diye geçmeyin. Pompanın çalışması, gresin her noktaya ulaştığı anlamına gelmez. Hatların çıkışını tek tek doğrulayın.
• Yaw motor akımının tepe değerlerini izleyin. Ortalama akım normal görünürken tepe değerlerdeki tırmanış, sürtünme artışının erken işaretidir.
• Sesin konumunu not edin. "Yaw dönerken ses var" yetersiz bir kayıttır. Hangi yaw açısından geçerken duyulduğunu yazın — teşhisi doğrudan o bölgeye götürür.